HADİS KİTAPLARININ TASNİFİ ve ONLARDAN YARARLANMA

'Hadis ve Sünnet Yolu' forumunda Admin tarafından 8 Eyl 2017 tarihinde açılan konu

  1. Admin

    Admin Vira Bismillah! Site Yetkilisi Admin

    Hadis Kitapları belli tasniflerle oluşturulmuştur.

    Hadisin ya râvîsi veya metni ya da sıhhati esas alınmıştır:

    1. ALE’R-RİCÂL(Râvîlere göre)
      1. Ale’r-Râvî(Son râvî; Sahabeye göre)
      2. Ale’ş-Şuyûh(İlk râvî; Şeyh/Hocaya göre)
    2. 2. ALE’L-METN(Metne göre)
      1. Ale’l-Ebvâb(Konuya göre)
      2. Ale’l-Ahruf(İlk Harfe göre)
    3. 3. ALE’S-SIHHA(Sıhhate göre)

    1. ALE’R-RİCÂL TASNİF(RÂVÎLERE GÖRE TASNİF EDİLMİŞ)
    Bu sistemde râviler, muhtelif kriterlere göre alfabetik sıralanır.

    a. Ale’r-Râvî(Son râvî; Sahabeye göre)
    Sahâbi râviler, alfabetik olarak sıralanır ve her birinden rivayet edilen hadisler, ilk raviye(şeyh/hoca) ve konularına bakılmaksızın isimleri altında verilir.

    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي1 متن الحديث
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي2 متن الحديث

    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – A.Sahâbi – Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – B.Sahâbi – Hadis metni

    Müsnedler bu kategorideki eserlerdir.

    b. Ale’ş-Şuyûh(İlk râvî; Şeyh/Hocaya göre)
    Râvî’nin şeyhi/hocası olan râviler, alfabetik olarak sıralanır ve her birinden rivayet edilen hadisler, son raviye(sahabe) ve konularına bakılmaksızın isimleri altında verilir. Bazen bu alfabetik dizilimde raviler memleketlerine göre de kategorilere sokulur.

    شيخ1 عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث
    شيخ2 عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث

    A.Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    B.Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Mu’cemler bu kategorideki eserlerdir.

    2. ALE’L-METN(HADİSİ METNE GÖRE TASNİF EDİLMİŞ)
    Hadisin metni esas alınınca, ya konulara göre veya hadisin ilk harfine göre alfabetik olur.

    a. Ale’l-Ebvâb Tasnif(Hadisi Konulara göre tasnif edilmiş)
    Bu sistemde hadisler, râvilerine değil konularına göre taksim ve tasnife tabi tutulurlar. Herhangi bir konunun birincil ve ikincil noktalarıyla ilgili hadisleri bir arada bulmak mümkün olur. Bu sistemin temelinde yatan ana gaye, hadisleri delil oldukları konularda zikretmek ve onlar için birer bab/konu bölümü oluşturmaktır. Ana konular ‘Kitâb’ başlığıyla, alt konular ‘Bâb’ başlığıyla, daha alt konular ise ‘Fasl’, ‘Zikr’, ‘Kavl’, ‘Fass’ başlığıyla veya başlıksız olarak verilir.

    كتاب فلان
    باب فلان
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث1
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث2
    باب فلان
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث3
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث4

    Ana konu(bölüm)
    Alt konu
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Alt konu
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Bu sistemle meydana getirilmiş eserlerin genel adı Musannef’tir(tasnif edilmiş). Bu anlamıyla el-Câmi’, es-Sünen, el-Musannef adlı eserler ve bunları tamamlayıcı olan el-Müstedrek, el-Müstahrec ez-Zevâid’ler birer musannefdirler.
    Bu sebeple Tasnif devri Edebiyatı içinde bazı eserler de buna binaen musannef kategorisinde yazdıkları eserlere el-Musannef adını vermişlerdir.

    Câmi, Sünen ve Musannef’in farkları nelerdir:
    el-Câmi’ler, her tür dinî konuda merfû, mevkûf ve maktû hadisleri toplayan kapsamlı eserlerdir.
    es-Sünen’ler ise, tüm fıkhî konulara ait merfû hadisleri ihtiva eden, tertibi fıkıh kitapları gibi olan hadis kitaplarıdır.
    el-Musannef’ler de sünenlerin yapısında olup oradaki merfu’ hadislere ilâveten mevkûf ve maktû hadisleri de ihtiva eden eserlerdir.
    es-Sahih isimli eserler, Câmi kategorisindedirler. es-Sünen isimli eserler de Sünen kategorisindedir. el-Muvatta’, el-Musannef isimli eserler ise Musannef kategorisindedir. el-Müstedrek, el-Müstahrec ve ez-Zevâid’ler hangi eser üzerine yazıldıysa onların yapısındadırlar.

    Müstedrek: Bir muhaddisin şartlarına uygun olmasına rağmen, her nedense eserine almamış olduğu hadisleri, bir başkasının toplayıp asıl eserin (yapısında tamamlayıcı olarak) meydana getirdiği eserlere denir.
    Müstahrec: Bir muhaddisin kitabındaki hadisleri başka senedlerle yeni bir kitabta toplama çalışmasına denir. Böylece değişik senedleri ortaya koymak suretiyle «garib» diye nitelenen bir çok hadisin kuvvet kazanmasına (takviye) ve garabetten kurtulmasına yarar. Sahih hadislerin de değişik senedlerini göstermek suretiyle onların sıhhatini pekiştirir, onlara âlî îsnad(kısa sened) temin eder. Farklı senedleri gösterilen hadisler daima aynı metne sahip değildir. Bazan metinde hatta mânâda farklıklar görülebilir.
    Zevâid: Bir kitabın, bir başka hadis eseri veya eserleri ile karşılaştırılıp birincinin, diğerinden veya diğerlerinden fazla olarak ihtiva ettiği hadislerin bir araya getirilmesi sonucu oluşan yeni eserlere denir.



    b. Ale’l-Ahruf (Hadisi İlk Harfine göre tasnif edilmiş)
    Bu tür eserler, daha sonraki dönemlerde ortaya çıkmış eserlerdir.
    Celaleddin es-Suyûti’nin(ö.911), Cem’u’l-Cevâmi’(el-Câmi’u’l-Kebîr) ve el-Câmi’u’s-Sağîr’i hadislerin metinlerini ilk harflerine göre alfabetik tasnif etmiştir. Kendi içinde kavlî hadisler – fi’lî ve kavlî hadisler ayrımı gibi kategoriler de kullanmıştır.
    Ali el-Muttakî(ö.975)’nin Kenzul-Ummâl’i ve Ahmed Ziyaeddin Gümüşhânevî’nin(ö.1311), Râmuzu’l-Ehâdis’i de bu tür eserlerdendir.

    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث1
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث2
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث3

    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – A.Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – B.Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – C.Hadis metni

    3. ALE’S-SIHHA(SIHHATE GÖRE)
    Bu tür eserler de daha sonraki dönemlerde ortaya çıkmış; hadisleri sahih, hasen ve zayıf gibi kategorilere ayırmak suretiyle oluşturulmuş eserlerdir.

    الصحاح
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث
    الحسان
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث
    شيخ عن فلان عن فلان عن صحابي متن الحديث

    Sahîh
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Hisân
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Şeyh/Hoca – Râvî – Râvî – Sahâbi – Hadis metni
    Beğavî’nin(ö.516), Mesâbîhu’s-Sünne’si gibi. Burada her konuda hadisler Sıhâh ve Hisân şeklinde ayrılır. et-Tebrîzî’nin(ö.737) Mişkâtu’l-Mesâbîh’i(Beğavî’nin eseri üzerine) gibi. Burada hadisler üç kısımda ele alınmış ikisi Beğavî gibi, diğer kısımda aynı şartı taşıyıp Beğavî’nin almadıklarıdır.

    Peki Eserleri ve Yapılarını Bilmenin Yararları nelerdir?

    Şayet eserlerin yapısı hakkında bilgimiz olursa hadislere daha kolay ve çabuk ulaşırız.

    Elimizde bir malzeme olduğunda bunun ya hadis olduğunu biliyoruzdur veya zannediyoruzdur:

    1. Hadistir: Diyelim ki elimizdeki malzeme hadistir ve biz onun kaynağını bulmak istiyoruz: Bu durumda
      1. Metni elimizde olabilir: Eğer hadisin metni elimizdeyse;
        1. Hadisin ilk metni (baş tarafı) elimizde: O zaman hadisin ilk harfine göre alfabetik hadis eserlerine bakarız.
        2. Hadisin ilk metni değil de içinden birkaç kelime elimizde: O zaman Miftâh, Fihrist ve Concordance gibi eserlere bakarız. Bu arada hadis olmayabilir diye Keşfu’l-Hafâ ve el-Mekâsıdu’l-Hasene gibi meşhur rivayetlere dair eserlere de bakarız.
      2. Konusunu biliyoruzdur(Metin yok): Miftahu Kunûzi’s-Sünne ve Fihrist türü eserleri tararız.
      3. Hadisi rivayet eden ilk veya son raviyi biliyoruzdur: O zaman Müsned ve Mu’cem türü eserlere veya etrâf kitaplarına bakarız.
      4. Hadisin senet, metin veya ikisinde de farklı bir özelliği varsa bu husus üzerine yazılmış eserlere bakılır. (ör: Baba, oğlundan rivayet etmiş, mürsel ya da müselsel rivayet gibi. O takdirde Merâsil, Müselselât gibi eserlere ya da illetli olduğu düşünülüyorsa İlel kitaplarına bakılır.)
    2. Hadisi bilmekteyiz fakat sıhhatini bilmek istiyorsak: O eser üzerine yapılmış Müstahreç, Müstedrek çalışmalarına, ayrıca şerhlerine doğrudan bakabiliriz.
    3. Belki Hadis olabilir: Elimizdekinin hadis olma ihtimali çok zayıfsa;
      1. Halk dilinde dolaşan bir söz olabilir: Keşfu’l-Hafâ ve el-Mekâsıdu’l-Hasene gibi meşhur rivayetlere dair eserlere bakarız.
      2. Uydurulmuş bir söz olabilir: İbn Arrâk’ın Tenzihu’ş-Şerîa’sı veya Aliyyu’l-Kârî’nin el-Esrâru’l-Merfû’a’sı veya el-Masnû’u gibi eserlere bakarız.
    Burada verdiğimiz eserler ilgili türe örnektir, yoksa bunlardan ibaret değildir.

    Ayrıca aşağıda paylaştığımız e-kitabı incelemenizi de tavsiye ederiz. (1)


    Kaynakça:
    1- https://mmustafagoktas.wordpress.com/2008/10/16/hadis-kitaplarinin-tasnifi-ve-onlardan-yararlanma